Rakoniewice chmielem stały. Zapomniana historia miejscowego chmielarstwa

Dzisiaj niewiele już o tym przypomina. Chmielarskie tradycje zachodniej Wielkopolski kojarzone są przede wszystkim z Nowym Tomyślem. Tymczasem XIX-wieczne źródła pokazują, że uprawa chmielu miała duże znaczenie również w Rakoniewicach i okolicznych miejscowościach.

Co więcej, zachowane dane pozwalają nie tylko określić skalę miejscowych upraw, ale również wskazać miejscowości, w których chmiel był uprawiany.

Chmiel przynosił duże dochody

Pierwsza połowa XIX wieku była okresem szybkiego rozwoju chmielarstwa w tej części Wielkopolski. W 1837 roku w powiatach babimojskim i bukowskim zebrano około 500 cetnarów chmielu. Nieco ponad dwadzieścia lat później, w 1860 roku, zbiory wynosiły już 20 000 cetnarów.

Powód tak dużego zainteresowania tą uprawą nietrudno zrozumieć. Chmiel mógł przynosić bardzo dobre dochody. Według ówczesnego opracowania z jednej morgi uzyskiwano od 400 do 500 talarów czystego dochodu. W następnych latach kwota ta wprawdzie nieco spadła, jednak dane pokazują, jak duże znaczenie gospodarcze mogła mieć wówczas uprawa chmielu.

W 1860 roku w całej prowincji poznańskiej znajdowało się 133 781 kop sadzonek chmielu. Zdecydowanie największe uprawy koncentrowały się w okolicach Nowego Tomyśla, który w jednym z opracowań został określony jako dawny główny ośrodek poznańskiego chmielarstwa. Obok niego wymieniono jednak także Grodzisk, Opalenicę, Buk, Trzciel, Zbąszyń, okręg Hammer oraz Rakoniewice.

Rakoniewice wśród największych ośrodków

Szczególnie ciekawe dane pochodzą z 1860 roku. Prowincję Poznańską podzielono wówczas pod względem uprawy chmielu na osiem okręgów. Jednym z nich był okręg Rakoniewice, należący do ówczesnego powiatu babimojskiego.

Największym ośrodkiem pozostawał Nowy Tomyśl. Chmiel miał być uprawiany w jego okolicach już od niemal dwóch stuleci, a w 1860 roku znajdowało się tam 68 807 kop sadzonek – około połowy wszystkich odnotowanych w prowincji.

Rakoniewice również zajmowały jednak wysoką pozycję.

Okręg rakoniewicki zajmował więc czwarte miejsce, ustępując jedynie Nowemu Tomyślowi, Zbąszyniowi i okręgowi Hammer.

W źródle zapisano przy nim dokładnie 9561 kop sadzonek chmielu. Jedna kopa odpowiadała 60 sztukom, co po przeliczeniu daje około 573 660 sadzonek.

Skala upraw była więc znaczna. Tym bardziej interesujące staje się pytanie, gdzie właściwie znajdowały się miejscowe chmielniki.

Od Rakoniewic po okoliczne wsie

Okręg chmielarski Rakoniewice obejmował znacznie większy teren niż samo miasto. W źródle wymieniono 21 jednostek osadniczych – miasta, wsie, majątki oraz osady olęderskie.

Nie oznacza to 21 różnych miejscowości w dzisiejszym rozumieniu. Osobno wymieniano na przykład miasto Rakoniewice, majątek Rakoniewice i wieś Rakoniewice. Podobnie było w przypadku Wioski, gdzie oddzielnie zapisano wieś, majątek oraz osadę olęderską.

Szczególnie ciekawa jest możliwość zestawienia XIX-wiecznych nazw z miejscowościami, które znamy obecnie.

* Identyfikacja bardzo prawdopodobna. W przypadku Dąbrowy zapis „Dąbcowa”
jest najprawdopodobniej błędem drukarskim w źródle.

Sam wykaz pozwala spojrzeć na historię miejscowego chmielarstwa z zupełnie innej perspektywy. Nie był to fenomen ograniczony do jednego majątku czy kilku pól w pobliżu Rakoniewic. Uprawy rozciągały się na znacznie większym obszarze.

Wśród wymienionych nazw odnajdujemy miejscowości dobrze znane mieszkańcom również dzisiaj: Głodno, Golę, Łąkie, Dąbrowę, Goździn, Wioskę, Jabłonnę, Błońsko, Stodolsko, Blinek, Komorówko czy Rataje.

Jedna osada szczególnie się wyróżniała

W okręgu rakoniewickim funkcjonowały wówczas trzy odrębnie wymienione jednostki związane z Wioską: wieś Wioska (Dorf Wioske), majątek Wioska (Dominium Wioske) oraz osada olęderska Wioska (Hauland Wioske).

To właśnie w tej ostatniej odnotowano aż 3115 kop, czyli około 186 900 sadzonek chmielu. Oznacza to, że na samą osadę olęderską Wioska przypadała niemal jedna trzecia wszystkich sadzonek odnotowanych w okręgu rakoniewickim.

Dla porównania w Łąkiem znajdowały się zaledwie cztery kopy, a więc około 240 sadzonek.

Chmielniki, których już nie ma

Dziś trudno odtworzyć wygląd tego krajobrazu. Nie zachowały się znane nam fotografie rakoniewickich chmielników z połowy XIX wieku. Źródła, którymi dysponujemy, nie mówią również, kto posiadał największe plantacje ani gdzie dokładnie znajdowały się poszczególne uprawy.

Wiemy jednak, że chmiel był wówczas obecny w wielu miejscowościach ziemi rakoniewickiej. Uprawiano go przy wsiach, majątkach i osadach, których nazwy odnajdujemy w XIX-wiecznym wykazie.

Co ciekawe, tradycje chmielarskie w tej części regionu przetrwały znacznie dłużej. Jeszcze na początku XXI wieku plantację chmielu można było zobaczyć w okolicach Starej Dąbrowy koło Wolsztyna.

Z czasem ten element miejscowego krajobrazu niemal całkowicie zniknął. Dzisiaj tradycje chmielarskie zachodniej Wielkopolski kojarzymy przede wszystkim z Nowym Tomyślem, podczas gdy rola Rakoniewic i okolicznych miejscowości została w dużej mierze zapomniana.

Pozostały jednak dokumenty. Dzięki nim możemy dziś przypomnieć, że chmielarstwo było ważną częścią gospodarczej historii Rakoniewic i okolic – historii, której śladów trudno już szukać we współczesnym krajobrazie.

Źródła

• Königlich Preußisches Statistisches Bureau, Zeitschrift des Königlich Preussischen Statistischen Bureaus, 1862, Jg. 2.
• Friedrich Eduard Keller, Der Preussische Staat, Bd. 2.

WESPRZYJ PROJEKT

Podoba Ci się ten artykuł?

DziejeRakoniewic.pl to niezależny projekt poświęcony historii naszego miasta. Jeśli cenisz takie materiały, archiwalne zdjęcia i lokalne historie, możesz wesprzeć rozwój portalu symboliczną kawą. ☕